फर्सीभित्र बीउ उम्रनु : भ्रम, वास्तविकता र वैज्ञानिक सत्य
“आज बजारबाट फर्सी किनेर ल्याएको, भित्र त सबै बीउ उम्रेर बिरुवा पो पलाउन लागेछन्! यो के हुन आँट्यो? कतै अशुभको संकेत त होइन?” भन्दै एकजना आमा निकै आत्तिनुभएको थियो। हाम्रो समाजमा फलभित्रै बीउ उम्रेको देख्दा अनिष्ट हुने वा केही नराम्रो हुने डर मान्ने चलन अझै पनि छ। तर, वास्तवमा यो कुनै दैवी प्रकोप वा अशुभ संकेत नभई एउटा नितान्त प्राकृतिक र वैज्ञानिक प्रक्रिया हो, जसलाई वनस्पति विज्ञानको भाषामा ‘भिभिपेरी’ (Vivipary) भनिन्छ।
वैज्ञानिक रूपमा हेर्ने हो भने, फर्सीभित्र बीउ उम्रनुको पछाडि हर्मोनको भूमिका हुन्छ। सामान्यतया फलभित्र हुँदा बीउलाई उम्रिन नदिने ‘एब्सिसिक एसिड’ (Abscisic acid) नामक हर्मोन सक्रिय हुन्छ। यदि फर्सी धेरै पाकेको छ, बोटमै धेरै समय रह्यो वा लामो समयसम्म भण्डारण गरेर राखियो भने यो हर्मोनको मात्रा कम हुँदै जान्छ। यस्तो अवस्थामा फर्सीभित्रको ओसिलोपन र बाहिरको न्यानो वातावरणले गर्दा बीउले अनुकूल परिस्थिति पाउँछ र फलभित्रै अंकुरण हुन थाल्छ। यो कुनै अनौठो घटना नभएर प्रकृतिको जीवनचक्रको एक हिस्सा मात्र हो।
धेरैको मनमा “यस्तो फर्सी खान हुन्छ कि हुँदैन?” भन्ने जिज्ञासा उठ्न सक्छ। यदि फर्सी बाहिरबाट कुहिएको छैन, कुनै नराम्रो गन्ध आएको छैन र भित्रको गुदी धेरै नरम वा पानीजस्तो भएको छैन भने यो खानका लागि सुरक्षित हुन्छ। तर, बीउ उम्रिन थालेपछि फर्सीको पोषक तत्व बिरुवाले सोस्ने हुनाले यसको स्वादमा भने केही परिवर्तन आउन सक्छ; यो अलि कम गुलियो वा खल्लो हुन सक्छ। एउटा कुरामा भने विशेष ध्यान दिनुपर्छ: यदि पकाउनुअघि चाख्दा फर्सी धेरै तितो महसुस भयो भने ‘टक्सिक कोइला’ (Toxic Squash Syndrome) को जोखिम हुन सक्ने हुनाले त्यस्तो फर्सी नखानु नै बुद्धिमानी हुन्छ।
सांस्कृतिक दृष्टिकोणले हेर्दा पनि यसलाई डरको रूपमा लिनु आवश्यक छैन। धेरैजसो परम्पराहरूमा फलभित्रै नयाँ जीवन (बिरुवा) पलाउनुलाई वंश वृद्धि र प्रजनन क्षमताको शुभ प्रतीकका रूपमा पनि लिने गरिन्छ। यदि तपाईंलाई यसले मनमा कुनै किसिमको शंका वा डर पैदा गर्छ भने, ती उम्रिएका बीउहरूलाई छुट्टाएर जमिन वा गमलामा रोप्न सक्नुहुन्छ। विनाश भन्दा सिर्जनालाई महत्व दिँदै ती साना बिरुवालाई हुर्काउनु आफैंमा एउटा राम्रो कर्म हो। त्यसैले, आमाहरूले आत्तिनुपर्ने कुनै कारण छैन; फर्सीको अवस्था जाँचेर र तितो नभएको निश्चित गरेर ढुक्कसँग पकाएर खान सकिन्छ।