थोरै लगानी, दशकौँको आम्दानी: ल्वाङ खेतीमार्फत कसरी बन्ने आत्मनिर्भर र व्यावसायिक किसान ?
१. परिचय र महत्व
ल्वाङ मसला बालीमध्ये विश्व बजारमा उच्च माग भएको र महँगो मूल्यमा बिक्री हुने नगदे बाली हो। नेपालको भान्छामा अभिन्न मसलाका रूपमा प्रयोग हुने ल्वाङको ठूलो हिस्सा हाल भारत तथा अन्य मुलुकबाट आयात हुने गरेको छ। बढ्दो आयातले व्यापार घाटा बढाएको सन्दर्भमा, नेपालको उष्ण तथा उपोष्ण हावापानी सुहाउँदो भू-भागमा यसको व्यावसायिक खेती विस्तार गर्न सके एकातिर कृषकको आयस्तरमा वृद्धि हुनेछ भने अर्कोतिर आयात प्रतिस्थापनमा पनि ठूलो टेवा पुग्नेछ।
२. उपयुक्त हावापानी र माटो
ल्वाङका लागि उष्ण र उपोष्ण हावापानी उत्तम मानिन्छ।
-
तापक्रम: २०–३०°से. को स्थिर तापक्रम।
-
वर्षा: वार्षिक १,५००–२,५०० मि.मि. वर्षा र उच्च वायुमण्डलीय आर्द्रता (Humidity) आवश्यक पर्छ।
-
उचाइ: समुद्री सतहबाट करिब १,००० मिटर उचाइसम्मको क्षेत्र उपयुक्त हुन्छ।
-
माटो: राम्रो निकास भएको, जैविक पदार्थ प्रशस्त भएको बलौटे दोमट माटो (pH ५.५–६.५) मा यसले राम्रो उत्पादन दिन्छ। पानी जम्ने ठाउँमा यसको जरा कुहिने समस्या हुन्छ, त्यसैले भिरालो जग्गा यसका लागि उत्तम मानिन्छ।
३. जातहरू (Varieties)
नेपालमा ल्वाङका विशेष जातहरू भन्दा पनि स्थानीय तथा केही उन्नत जातहरू (जस्तै: Penang, Zanzibar, र Amboyna) को परीक्षण वा रोपण गरिन्छ। यी जातहरूमध्ये ‘पेनाङ’ उच्च उत्पादनका लागि चिनिन्छ। बिरुवा छनोट गर्दा स्थानीय कृषि अनुसन्धान केन्द्र वा सरकारी नर्सरीबाट सिफारिस गरिएका स्वस्थ बिरुवाहरू लिनु उचित हुन्छ।
४. बाली लगाउने विधि
-
बिरुवा उत्पादन: ताजा र पाकेको बीउबाट बिरुवा तयार गरिन्छ। बीउ रोपेको १२–१८ महिनापछि बिरुवा सार्न योग्य हुन्छ।
-
रोपण: वर्षायाम सुरु हुनुअघि ६×६ वा ८×८ मिटरको दूरीमा खाडल खन्नुपर्छ। खाडलमा कम्पोस्ट वा गोबर मल मिसाएर बिरुवा रोप्नुपर्छ। सुरुका २-३ वर्ष बिरुवालाई सिधै घामबाट जोगाउन अस्थायी छायाँको व्यवस्था गर्नु राम्रो हुन्छ।
५. मल र सिँचाइ व्यवस्थापन
-
मल: बिरुवाको उमेर बढ्दै जाँदा प्रांगारिक मलको मात्रा बढाउँदै लैजानुपर्छ। नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटासयुक्त मल प्राविधिकको सल्लाहमा बिरुवाको घेरा वरिपरि प्रयोग गर्नुपर्छ।
-
सिँचाइ: विशेषगरी सुख्खा समयमा नियमित सिँचाइ आवश्यक पर्छ। यद्यपि, जराको वरिपरि पानी जम्न दिनु हुँदैन।
६. रोग तथा कीरा व्यवस्थापन
ल्वाङमा देखिने प्रमुख समस्या ‘जरा कुहिने’ (Root Rot) हो, जुन पानी जम्दा हुन्छ।
-
रोकथाम:
-
खेतबारीमा पानीको निकासको राम्रो व्यवस्था गर्ने।
-
बिरुवाको वरिपरि सरसफाइ राख्ने र झारपात हटाउने।
-
संक्रमित हाँगा वा बोट देखिएमा तत्काल काटेर जलाउने।
-
आवश्यक परेको खण्डमा ढुसीनाशक विषादीको प्रयोग स्थानीय कृषि प्राविधिकको सल्लाहमा मात्र गर्ने।
-
७. उत्पादन, टिपाइ र प्रशोधन
-
उत्पादन: रोपेको ६–८ वर्षपछि बिरुवाले फूल दिन सुरु गर्छ। १५–२० वर्षपछि रूख पूर्ण उत्पादन क्षमतामा पुग्छ।
-
टिपाइ: कोपिलाहरू हरियोबाट हल्का गुलाबी हुन थालेपछि टिप्नुपर्छ। फुल्न नदिई टिपिएका कोपिला नै बजारमा महँगो मूल्यमा बिक्री हुन्छन्।
-
प्रशोधन: टिपेपछि कोपिलालाई सफा ठाउँमा वा सुकाउने मेशिनमा घाममा राम्ररी सुकाइन्छ। राम्रोसँग सुकेपछि कोपिला गाढा खैरो र कडा हुन्छन्।
८. बजार र आर्थिक फाइदा
ल्वाङको बजार सुनिश्चित छ। औषधीय गुण, मसला तथा सुगन्धित तेल उत्पादनमा प्रयोग हुने भएकाले यसको माग सधैं उच्च रहन्छ।
-
फाइदाहरू:
-
एकपटक लगाएपछि धेरै दशकसम्म आम्दानी दिन्छ।
-
उच्च मूल्यका कारण थोरै जमिनबाट पनि धेरै आम्दानी लिन सकिन्छ।
-
अन्तरबालीको रूपमा अदुवा, बेसार वा अन्य बाली लगाउन सकिने।
-
नेपालको चिया र कफी खेती हुने क्षेत्रका केही तल्लो भेगहरू र मध्य पहाडका उष्ण क्षेत्रहरूमा ल्वाङको व्यावसायिक खेतीको प्रचुर सम्भावना छ। सरकारी निकायबाट बीउविजनमा सहयोग र प्राविधिक तालिम उपलब्ध हुन सकेमा ल्वाङले नेपालको कृषि अर्थतन्त्रमा एउटा बलियो स्तम्भको भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ।