पुस्ताौँ पुस्तासम्मको सुरक्षित पेन्सन: उन्नत दाँते ओखर खेती गर्ने पूर्ण प्राविधिक विधि र व्यावसायिक सफलताको मार्गचित्र

ओखर स्वास्थ्यका लागि अत्यन्तै फाइदाजनक ‘सुपरफुड’ (Superfood) छ। यसमा शरीरलाई आवश्यक पर्ने ओमेगा–३ फ्याटी एसिड, प्रोटिन, फाइबर र एन्टिअक्सिडेन्ट प्रचुर मात्रामा पाइन्छ। नेपालमा महान् चाड तिहार, विभिन्न धार्मिक अनुष्ठान र बढ्दो स्वास्थ्य चेतनाका कारण ओखरको माग बर्सेनि आकाशिँदो छ। तर, आन्तरिक उत्पादन न्यून हुँदा नेपालले वार्षिक अर्बौँ रुपैयाँ बराबरको ओखर चीन, अमेरिका र भारत जस्ता देशहरूबाट आयात गरिरहेको छ।

भन्सार विभागको तथ्याङ्क अनुसार, ओखर आयातले देशको व्यापार घाटा बढाउन ठूलो हिस्सा ओगटेको छ। यस्तो अवस्थामा नेपालकै मध्य तथा उच्च पहाडी भेगमा ‘उन्नत दाँते ओखर’को व्यावसायिक खेती गर्न सके विदेशिने अर्बौँ रुपैयाँ स्वदेशमै रोक्न सकिन्छ। एक पटक लगाएको बोटले सय वर्षभन्दा बढी समयसम्म उत्पादन दिने र यसको काठसमेत बहुमूल्य हुने भएकाले यो कृषकहरूका लागि दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धिको एउटा ठूलो कोसेढुङ्गा बन्न सक्छ।

१. नेपालमा ओखर खेतीको वर्तमान अवस्था

विगतमा नेपालका हिमाली तथा पहाडी जङ्गलहरूमा रैथाने ‘हाडे ओखर’ स्वतः उम्रने र फल्ने गर्थ्यो। तर, ती ओखर फुटाउन गाह्रो र व्यावसायिक रूपमा कम लाभदायक थिए। पछिल्लो समय मुस्ताङ, जुम्ला, हुम्ला, डोल्पा, बैतडी र सोलुखुम्बु जस्ता जिल्लाहरूमा उन्नत जातका ‘दाँते ओखर’को व्यावसायिक खेती गर्ने लहर बढेको छ। नेपाल सरकारको ‘राष्ट्रिय फलफूल विकास केन्द्र’ले यसलाई उच्च मूल्य रणनीति अन्तर्गत प्राथमिकतामा राखेर विभिन्न अनुदान र प्राविधिक सहयोगका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेको छ।

२. उपयुक्त हावापानी र माटो

ओखर खेतीको सफलताका लागि सही भौगोलिक र वातावरणीय छनोट अनिवार्य छ:

• उचाइ: समुद्र सतहबाट १,२०० मिटर देखि २,५०० मिटर (कतिपय अवस्थामा १,००० देखि ३,००० मिटरसम्म) को उचाइ सबैभन्दा उत्तम मानिन्छ।

• तापक्रम र चिलिङ हावर: ओखरलाई १५°C देखि ३०°C सम्मको तापक्रम उपयुक्त हुन्छ। हिउँदमा यसको सुषुप्त अवस्था (Dormancy) पूरा हुन ७°C भन्दा कमको तापक्रम (४०० देखि १,५०० घण्टासम्म) आवश्यक पर्दछ।

• माटो: पानी नजम्ने, खुकुलो र गहिरो पाँगो दोमट माटो उत्तम हुन्छ। ओखरको जरा निकै गहिरो जाने भएकाले माटो कम्तीमा ३ मिटर गहिरो हुनुपर्छ र माटोको pH मान ६.० देखि ७.५ को बीचमा हुनुपर्दछ।

३. जातको छनोट र परागसेचनको महत्त्व

व्यावसायिक सफलताका लागि ‘हाडे ओखर’को सट्टा ‘दाँते ओखर’ नै लगाउनुपर्छ।

• प्रख्यात जातहरू: विश्वभर र नेपालमा पनि ‘च्यान्डलर’ (Chandler) सबैभन्दा बढी रुचाइएको जात हो। यो उच्च उत्पादक र ढिलो फूल फुल्ने भएकाले वसन्त ऋतुको तुषारोबाट जोगिन्छ। यसबाहेक हर्टले (Hartley) र फर्नोर (Fernor) पनि नेपाली हावापानीका लागि उपयुक्त छन्।

• परागसेचन (Pollinization): ओखरमा भाले र पोथी फूल एउटै बोटमा बेग्लाबेग्लै समयमा फुल्न सक्छन्। त्यसैले मुख्य जातको परागसेचन सुनिश्चित गर्न बगैँचामा १०% परागसेचन सहयोगी जात (जस्तै: Franquette वा Cisco) लगाउनु अनिवार्य हुन्छ। अन्यथा फल नलाग्ने वा झर्ने समस्या देखिन सक्छ।

४. बिरुवा छनोट: कलमी कि बिजु?

व्यावसायिक खेतीका लागि जहिले पनि कलमी (Grafted) बिरुवा नै छनोट गर्नुपर्छ।

• कलमी बिरुवाका फाइदा: ३ देखि ४ वर्षमै फल्न सुरु गर्छन्, फलको गुणस्तर र आकार एकैनासको हुन्छ र बोटको व्यवस्थापन सजिलो हुन्छ।

• बिजु बिरुवा: बीउबाट उम्रेका बिरुवा फल्न ८-१० वर्ष लाग्छ र फलको गुणस्तर मातृ बोट जस्तो नहुन सक्छ।

• खरिद गर्दा ध्यान दिनुपर्ने: बिरुवा किन्दा सरकारी स्वीकृत प्राप्त विश्वसनीय नर्सरीबाट मात्र किन्नुपर्छ। कलमी जोड (Graft Union) बलियो भएको र रोगमुक्त बिरुवा छनोट गर्नुपर्छ।

५. बगैँचा व्यवस्थापन र रोपण प्रविधि

६. बिरुवाको गोडमेल, तालिम र सुरक्षा

• तालिम र छाँटकाँट: पहिलो ३-४ वर्षसम्म ‘परिमार्जित केन्द्रीय प्रवर्धक प्रणाली’ (Modified Leader System) अनुसार बोटको आकार मिलाउनुपर्छ। प्रत्येक वर्ष हिउँदमा सुकेका, रोग लागेका र आपसमा जुधेका हाँगाहरू काटेर ‘बोर्डो पेस्ट’ लगाउनुपर्छ।

• रोग नियन्त्रण: ओखरको खैरो दाग (Blight) नियन्त्रणका लागि तामायुक्त विषादी (Copper Oxychloride) प्रयोग गर्ने र जरा कुहिने रोगबाट बच्न पानीको निकास सुधार्ने।

• कीरा नियन्त्रण: डाँठ दियो (Borer) नियन्त्रणका लागि प्वालमा मट्टितेलमा भिजेको कपास हाल्ने र फल खाने कीराका लागि प्रकाश पासो (Light Trap) प्रयोग गर्ने।

७. बाली टिप्ने, भण्डारण र बजार

• बाली टिप्ने: भदौ-असोजतिर ओखरको बाहिरी हरियो बोक्रा फुट्न थालेपछि टिप्नुपर्छ।

• सुकाउने: हरियो बोक्रा हटाएपछि दानालाई धोएर घाम वा ड्रायरमा सुकाइ ओसको मात्रा ८% सम्म झार्नुपर्छ।

• आर्थिक लाभ: उन्नत कलमी बोटले ५–६ वर्षपछि व्यावसायिक उत्पादन दिन थाल्छ। एउटा वयस्क बोटबाट वार्षिक २० देखि ४० केजीसम्म उत्पादन लिन सकिन्छ।

• आम्दानीको हिसाब: प्रति रोपनी १२ वटा बोटबाट वार्षिक ३०० केजी ओखर उत्पादन भएमा, प्रतिकिलो रु. ६०० का दरले पनि वार्षिक रु. १,८०,००० सम्म आम्दानी गर्न सकिन्छ। यो खर्चको तुलनामा निकै उच्च प्रतिफल हो।

नेपालको भौगोलिक बनावट ओखर खेतीका लागि प्रकृतिको वरदान हो। परम्परागत खेतीलाई छोडेर आधुनिक र उन्नत जातका ओखर खेतीमा लाग्ने हो भने यसले कृषकको आर्थिक जीवनस्तर उकास्नुका साथै राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा समेत ठूलो योगदान पुर्‍याउनेछ। दीर्घकालीन लगानी र धैर्यता राख्न सक्ने कृषकका लागि ओखर खेती ‘भविष्यको पेन्सन’ जस्तै बन्न सक्छ।